অসমীয়া, অৰ্থাৎ আচামিয়া, ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ পূৱ-প্ৰান্তীয়। ই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ প্ৰধান ভাষা, উপত্যকাৰ অধিকাংশ মানুহৰ মুখৰ ভাষা। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি ই উপত্যকাৰ ভাষা আৰু ধৰ্মৰ ৰেখা চেৰাই থকা বহু সম্প্ৰদায়ক একে সূতাত গঁথা লিংগুৱা ফ্ৰাংকা হিচাপে সেৱা আগবঢ়াই আহিছে। ই ভাৰতীয় সংবিধানৰ এক তালিকাভুক্ত ভাষা, আৰু ৰাজ্যখনৰ চৰকাৰী ভাষা। ২০২৪ চনৰ অক্টোবৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ইয়াৰ প্ৰাচীনত্ব আৰু সাহিত্যিক সম্ভাৰৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ইয়াক ধ্ৰুপদী ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। প্ৰায় পোন্ধৰ নিযুত মানুহে ইয়াক মাতৃভাষা হিচাপে কয়, যদিও গণনাভেদে এই সংখ্যা কম-বেছি হয়। ইয়াৰ পৰিসৰ অৱশ্যে অসমৰ সীমাৰ বাহিৰলৈকো বিস্তৃত; অসমীয়াৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক ক্ৰেয়ল ভাষা, নাগামিজ, প্ৰতিৱেশী নাগালেণ্ডত এক প্ৰচলিত ভাষা। ই পূব ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু চহকী সাহিত্যিক পৰম্পৰাসমূহৰ এটাক বহন কৰে। সেই পৰম্পৰা এক অবিচ্ছিন্ন ধাৰা; ই মধ্যযুগীয় কাব্যৰ পৰা এখন ৰাজ্যৰ বুৰঞ্জীৰ মাজেৰে হৈ তিনিগৰাকী জ্ঞানপীঠ বঁটাপ্ৰাপকৰ আধুনিক সাহিত্যলৈকে বিস্তৃত। এই প্ৰবন্ধই সেই ধাৰাকেই এক একক বিৱৰ্তন হিচাপে অনুসৰণ কৰে, ভাষাৰ গভীৰ শিপাৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে।
ভাষাৰ শিপা
অসমীয়াৰ উৎপত্তি ইণ্ডো-আৰ্য প্ৰাকৃতৰ পূৱ-প্ৰান্তীয় মাগধী ধাৰাৰ পৰা। বাংলা আৰু ওড়িয়াও সেই একে বিশাল উৎসৰ পৰাই শিপা মেলিছিল। ই আছিল উপমহাদেশৰ সুদূৰ পূৱলৈ কঢ়িয়াই অনা এক ইণ্ডো-আৰ্য ভাষা, যি প্ৰথম সহস্ৰাব্দত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰে পাৰে থিতাপি লয়। ইয়াৰ স্বকীয় চৰিত্ৰ এক দীৰ্ঘ প্ৰক্ৰিয়াৰ ফল। উপত্যকাৰ পুৰণিকলীয়া জনগোষ্ঠীৰ টিবেটো-বাৰ্মান ভাষাসমূহে সেই ইণ্ডো-আৰ্য ভিত্তিৰ ওপৰত কাম কৰিছিল, সৰ্বোপৰি বড়ো ভাষাই। তেওঁলোকে ইয়াৰ ধ্বনি, শব্দভাণ্ডাৰ আৰু বাগ্ধাৰাত এক গভীৰ ছাপ এৰি গৈছিল, আৰু ইয়াক আগতীয়াকৈ ইয়াৰ পশ্চিমীয়া জ্ঞাতিসকলৰ পৰা পৃথক কৰিছিল। সেই সময়লৈ মাটিখন অৱশ্যে আৰু ৰিক্ত পৃষ্ঠা হৈ থকা নাছিল। প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ কামৰূপ ৰজাসকলে উপত্যকাত নিজৰ সংস্কৃত তাম্ৰশাসন খোদিত কৰাইছিল। সেই ৰাজদৰবাৰী সংস্কৃতৰ তলত থকা স্থানীয় ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাই ইতিমধ্যে পাছলৈ অসমীয়া হৈ উঠিব লগা ৰূপৰ ফালে গা গঢ়াই আছিল। কিছু পণ্ডিতে ইয়াৰ সাহিত্যিক পূৰ্বপুৰুষ আৰু দূৰলৈ, চৰ্যাপদলৈ, বিচাৰি পায়। এইবোৰ পূৱ-প্ৰান্তীয় প্ৰাকৃতৰ বৌদ্ধ সহজিয়া গান, যিবোৰক অসমীয়া, বাংলা আৰু ওড়িয়া তিনিওটাই এক অংশীদাৰী উত্তৰাধিকাৰ বুলি দাবী কৰে। দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ সন্ধিক্ষণৰ আশে-পাশে থকা শতিকাবোৰৰ ভিতৰত এক স্পষ্টৰূপে চিনাক্তযোগ্য অসমীয়া ভাষা গঢ় লৈ উঠিছিল। ই কেনেদৰে গঢ় ল'লে, তাৰ চিৰায়ত বিৱৰণ হিচাপে বাণীকান্ত কাকতিৰ Assamese: Its Formation and Development আজিও অটল হৈ আছে। জৰ্জ গ্ৰিয়াৰছনৰ Linguistic Survey of India-এ ইয়াক কোনো প্ৰতিৱেশীৰ উপভাষা নহয়, বৰঞ্চ এক স্বতন্ত্ৰ পূৱ ইণ্ডো-আৰ্য ভাষা হিচাপে ইয়াৰ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
লিপি আৰু উপভাষা
অসমীয়া ইয়াৰ নিজা লিপিত লিখা হয়, যি বাংলা লিপিৰ এক ঘনিষ্ঠ জ্ঞাতি। দুয়োটাৰে উৎপত্তি কামৰূপৰ তাম্ৰশাসনসমূহত ইতিমধ্যে খোদিত হোৱা পূৱ-প্ৰান্তীয় ব্ৰাহ্মী আখৰৰ পৰা। সেয়েহে ইয়াৰ বৰ্ণমালাৰ আকৃতিয়েও উপত্যকাৰ প্ৰথম ৰাজ্যসমূহৰ স্মৃতি বহন কৰি ফুৰে। তথাপি সেই আখৰবোৰ কেৱল এক পূৰ্বপুৰুষহে। এখন কামৰূপ তাম্ৰশাসন বা এটা মন্দিৰৰ শিলাত পাঠকে দেখা লিপি আধুনিক হাতৰ লিখন আৰু আধুনিক কথিত ভাষাৰ পৰা বহু দূৰত থিয় হৈ আছে। তাত খোদিত হোৱা প্ৰাচীন সংস্কৃত আৰু আদি ইণ্ডো-আৰ্য ভাষা তাতোকৈ দূৰত থিয় হৈ আছে। শিলাৰ শিলালিপি আৰু বিক্ৰীৰ ঠাইত থকা বাতৰি কাকতৰ মাজৰ ব্যৱধানেই হৈছে হাজাৰ বছৰত ভাষাটোৱে কিমান বাট অতিক্ৰম কৰিলে তাৰ দৃশ্যমান পৰিমাপ। ভাষাটোৱে এক স্বকীয় ধ্বনিও বহন কৰে। ইয়াৰ পশ্চিমীয়া জ্ঞাতিসকলে য'ত এক কোমল s ৰাখে, তাত অসমীয়াৰ আছে এক ঘৰঘৰীয়া পশ্চাৎ ব্যঞ্জন, জাৰ্মান Bach-ৰ ch-ৰ ওচৰ-চপা এক অঘোষ কণ্ঠ্য ঊষ্মধ্বনি। এই ধ্বনি পূৱ ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাসমূহৰ ভিতৰত অস্বাভাৱিক, আৰু শুনা যাওঁতে অসমীয়াক পৃথক কৰি তোলা চিনসমূহৰ এটা। কথিত ভাষাটো ব্যাপকভাৱে দুটা গোটত বিভক্ত। পূৱাঞ্চলীয় গোটটো শিৱসাগৰৰ চাৰিওফালৰ ওপৰ অসমৰ জিলাসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈছে, আৰু আধুনিক সাহিত্যিক মানপ্ৰমাণ ইয়াৰ ওপৰতেই আধাৰিত। তলৰ অসমৰ পশ্চিমীয়া বা কামৰূপী গোটটোৱে পুৰণিকলীয়া বৈশিষ্ট্য সাঁচি ৰাখিছে। সুদূৰ পশ্চিমৰ গোৱালপৰীয়া ভাষা আৰু বৰাক উপত্যকাৰ উপভাষাসমূহে ইয়াত অধিক বৈচিত্ৰ্য যোগায়। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি ই বহু ধৰণে লিখা হৈ আহিছিল, কোনো স্থিৰ বানানৰীতি নাছিল। সেই শিথিলতাই আছিল ঊনৈশ শতিকাত ইয়াৰ শত্ৰুসকলে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰা এটা অস্ত্ৰ। আধুনিক সংস্কৃত-আধাৰিত বানান সেই শতিকাৰ অন্তত হে হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা-ৰ মহান ব্যুৎপত্তিমূলক অভিধান, হেমকোষ-এ স্থিৰ কৰিছিল। হেমকোষ আজিলৈকে শুদ্ধ অসমীয়াৰ প্ৰামাণিক গ্ৰন্থ হৈ আছে।
প্ৰথম সাহিত্য
অসমীয়া সাহিত্য হিচাপে লিখা হ'বলৈ ধৰিছিল চতুৰ্দশ শতিকাত। ই আছিল অধিকাংশ আধুনিক ভাৰতীয় ভাষাৰ কোনো সাহিত্যেই নথকা কালৰ বহু পুৰুষ আগৰ কথা। আৰম্ভণিৰ ব্যক্তিগৰাকী হৈছে মাধৱ কন্দলী। কছাৰী আৰু বৰাহী মূৰব্বীসকলৰ দৰবাৰত তেওঁ গোটেই ৰামায়ণক অসমীয়া পদ্যলৈ ভাঙনি কৰিছিল। তেওঁৰ সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ যিকোনো আধুনিক ভাৰতীয় ভাষালৈ এই মহাকাব্যৰ আটাইতকৈ আগৰ অনুবাদসমূহৰ ভিতৰত পৰিগণিত, তুলসীদাসে তেওঁৰ হিন্দী ৰূপ ৰচাৰ বহু আগতে। ই ইমানেই সুনিশ্চিত যে ই কেতিয়াও প্ৰথম অসমীয়া কাব্য হ'ব নোৱাৰে, কেৱল টিকি থকাসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমহে। তেওঁৰ চাৰিওফালে আৰু পাছত আহিল কবিসকলৰ এক প্ৰথম প্ৰজন্ম: হেম সৰস্বতী, হৰিহৰ বিপ্ৰ, কবিৰত্ন সৰস্বতী, আৰু পিছলৈ ৰাম সৰস্বতী, তেওঁৰ মহাভাৰতৰ বিশাল ভাঙনিসহ। তেওঁলোকে সংস্কৃত কাহিনীক অসমীয়া কাব্যত পৰিণত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত উপত্যকাৰ মহান ভক্তিমূলক জাগৰণৰ দুই শতিকা আগতেই ভাষাটোৱে পালে এক আখ্যানকাব্যৰ সম্ভাৰ আৰু এক আত্মবিশ্বাসী সাহিত্যিক পৰিসৰ।
সাধুসকলৰ সোণালী যুগ
ভাষাটোৰ মহান বিকাশ ঘটিছিল পঞ্চদশ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ লগত। ইয়াৰ নেতৃত্ব দিছিল সাধু-কবি শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু তেওঁৰ শিষ্য মাধৱদেৱ-এ। তেওঁলোকে দুয়ো মিলি লোকভাষাত এক সম্পূৰ্ণ সাহিত্য গঢ়িলে আৰু ইয়াক প্ৰতিজন গাঁৱলীয়াৰ মুখত তুলি দিলে। তেওঁলোকে নতুন ধৰ্মৰ ঘৰুৱা ধৰ্মগ্ৰন্থ, কীৰ্তন-ঘোষা আৰু নাম-ঘোষা ৰচিলে। তেওঁলোকে বৰগীত, শাস্ত্ৰীয় ভক্তিগীতৰ এক সম্ভাৰ ৰচিলে। তেওঁলোকে ৰচিলে অংকীয়া নাট, ব্ৰজাৱলী নামৰ এক মঞ্চ-ভাষাত এক-অংকৰ নাটক, যিবোৰ আজিও ভাওনা হিচাপে ওৰে ৰাতি অভিনীত হয়। তেওঁলোকে ভাগৱত পুৰাণ আৰু মহাকাব্যসমূহক এনে অসমীয়ালৈ ভাঙনি কৰিলে যিটো সাধাৰণ মানুহে শুনিব আৰু গাব পাৰে। এই আন্দোলনে ভাষাটোক ইয়াৰ প্ৰথম মহান গদ্যও দিলে। এই পৰম্পৰাৰ এজন পণ্ডিত ভট্টদেৱে সপ্তদশ শতিকাৰ সন্ধিক্ষণৰ আশে-পাশে ভাগৱত পুৰাণ আৰু গীতাক অসমীয়া গদ্যলৈ অনুবাদ কৰিছিল, আৰু তেওঁ অসমীয়া গদ্যৰ জনক হিচাপে স্মৰণীয় হৈ আছে। সাধুসকলৰ জীৱন আদি অসমীয়া গদ্যত লিপিবদ্ধ কৰা চৰিত-পুথি নামৰ এক স্বকীয় পৱিত্ৰ জীৱনীৰ ধাৰাও গঢ় লৈ উঠিছিল। সেই সময়ত পূব ভাৰতৰ ক'তো এনে তুলনীয় লোকভাষাৰ সাহিত্য নাছিল। আন্দোলনটোৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সত্ৰসমূহে ইয়াক পাঁচশ বছৰ ধৰি অবিচ্ছিন্নভাৱে নকল কৰি, ৰক্ষা কৰি আৰু অভিনয় কৰি আহিছে।
বুৰঞ্জীৰ গদ্য
সেই পৱিত্ৰ কাব্যৰ কাষে কাষে চলি আছিল প্ৰাক্-আধুনিক ভাৰতত তাতকৈও দুৰ্লভ এবিধ বস্তু: এক সংযত, তাৰিখযুক্ত, দলিলধৰ্মী গদ্য। আহোম ৰাজ্যই ১২২৮ চনৰ পৰা ১৮২৬ চনলৈকে উপত্যকা শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ দৰবাৰে ৰাখিছিল বুৰঞ্জী, ৰাজত্ব, দূতিয়ালি, যুদ্ধ আৰু প্ৰশাসনৰ ইতিবৃত্ত। এইবোৰ প্ৰথমে তাই-আহোম ভাষাত লিখা হৈছিল। তাৰ পিছত, ৰাজবংশটোৱে যেতিয়া উপত্যকাৰ ভাষা আপোন কৰি ল'লে, তেতিয়া এইবোৰ অসমীয়াতে লিখা হ'বলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ সৰল, নিখুঁত, ধৰ্মনিৰপেক্ষ ভংগীয়ে অসমীয়াক অধিকাংশ ভাৰতীয় ভাষাই এক পোৱাৰ বহু শতিকা আগতেই এক পৰিপক্ব দলিলৰ গদ্য দিলে। ইয়াই ইতিহাসবোধকো সংস্কৃতিৰ এক স্থায়ী অংগ কৰি তুলিলে। এনেদৰে ভাষাটোৱে আধুনিক যুগত প্ৰৱেশ কৰিলে ইতিমধ্যে একেলগে দুটা মহান উত্তৰাধিকাৰ বহন কৰি: এক ভক্তিৰ সাহিত্য আৰু এক ইতিহাসৰ সাহিত্য।
ঔপনিৱেশিক সংকট, আৰু উদ্ধাৰ
ভাষাটোৰ আধুনিক জীৱন নিৰ্ধাৰিত হৈছিল ঔপনিৱেশিক ঊনৈশ শতিকাত এক মৃত্যু-সদৃশ সংকটৰ মাজেৰে। ব্ৰিটিছৰ অধিগ্ৰহণৰ পিছত, ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৮৩৬ চনত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বিদ্যালয় আৰু আদালতৰ ভাষা হিচাপে অসমীয়াৰ ঠাইত বাংলা প্ৰতিস্থাপন কৰিলে। ই অসমীয়াক ইয়াৰ প্ৰতিৱেশীৰ কেৱল এক উপভাষা বুলি গণ্য কৰিছিল। এই আঘাতে গোটেই এক জাতিক নিজৰ ভাষাত শিক্ষা আৰু ৰাজহুৱা জীৱনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰাৰ ভাবুকি দিছিল। উদ্ধাৰ আহিল একেলগে দুটা দিশৰ পৰা। শিৱসাগৰৰ আমেৰিকান বেপ্তিষ্ট মিছনেৰীসকলক তেওঁলোকৰ কামৰ বাবে স্থানীয় ভাষাটোৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। তেওঁলোকে ইয়াত ছপা কৰিলে আৰু ১৮৪৬ চনত অৰুণোদই চলাই দিলে, যি আছিল প্ৰথম অসমীয়া আলোচনী, আৰু ই এক কামচলা আধুনিক গদ্য মানপ্ৰমাণীকৰণত সহায় কৰিলে। উপত্যকাৰ নিজৰ নতুন বুদ্ধিজীৱী সমাজেও এই যুক্তি হাতত ল'লে। যুৱ সংস্কাৰক আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন-এ ১৮৫৫ চনত এই কথা প্ৰতিপন্ন কৰিলে যে অসমীয়া নিজৰ ইতিহাস আৰু সাহিত্যসহ এক স্বতন্ত্ৰ ভাষা। পণ্ডিত হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা-এ ইয়াক এক ব্যাকৰণ আৰু হেমকোষ-ৰে সুসজ্জিত কৰিলে। এই আন্দোলনে ১৮৭৩ চনত বিদ্যালয় আৰু আদালতত অসমীয়াৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা জয় কৰিলে। সেই কষ্টেৰে অৰ্জা অব্যাহতিয়েই হৈছে সেই ভেটি যাৰ ওপৰত আধুনিক সকলো বস্তু গঢ়ি উঠিছিল। গোটেই নাটকীয় ঘটনাটো এক সাধু হিচাপে সম্পূৰ্ণৰূপে কোৱা হৈছে।
জোনাকী নৱজাগৰণ
ভাষাটো সুৰক্ষিত হোৱাৰ পিছত, এক প্ৰকৃত নৱজাগৰণ অনুসৰণ কৰিলে। ইয়াৰ এক তাৰিখ আছিল। ১৮৮৯ চনত কলিকতাত থকা অসমীয়া ছাত্ৰৰ এক দলে জোনাকী, অৰ্থাৎ “জোনৰ পোহৰ,” নামৰ আলোচনীখন চলাই দিলে। ইয়াই এক গোটেই প্ৰজন্মক তাৰ নাম দিলে আৰু অসমীয়া সাহিত্যৰ আধুনিক যুগৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিলে। ইয়াৰ অগ্ৰণী লেখকসকল আছিল দিকপাল। লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা আছিল মহান প্ৰাবন্ধিক, ব্যংগকাৰ আৰু লোককথাৰ সংগ্ৰাহক, আৰু তেওঁৰ স্তোত্ৰ ৰাজ্যিক গীত হ'ল। তেওঁ ভাষাটোক এক আত্মবিশ্বাসী আধুনিক গদ্য আৰু এক জাতীয় শিশু-সাহিত্য দিলে। ৰোমাণ্টিক কবি চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা, পণ্ডিত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী আৰু নাট্যকাৰ পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱা তেওঁৰ কাষত থিয় দিলে। “অসমৰ ৱাল্টাৰ স্কট” ৰজনীকান্ত বৰদলৈ-এ ১৮৯৪ চনত মিৰি জীয়ৰী-ৰে অসমীয়া উপন্যাসৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে। এক প্ৰজন্মৰ ভিতৰতেই ভাষাটোৱে অৰ্জিলে প্ৰবন্ধ, আধুনিক কবিতা আৰু উপন্যাস।
আধুনিক যুগ: কবিতা আৰু উপন্যাস
বিংশ শতিকাই, অৰ্থাৎ আধুনিক অসমৰ যুগে, এক পৰিপূৰ্ণ আৰু স্ব-নৱীকৰণক্ষম সাহিত্য উৎপাদন কৰিলে। পদ্যত সাংস্কৃতিক দিকপাল জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা-এ গীত আৰু নাটক পুনৰ গঢ়িলে। তেওঁৰ পিছত এক শক্তিশালী আধুনিকতাবাদী প্ৰজন্মই অসমীয়া কবিতাক পলমীয়া ৰোমাণ্টিক ভাৱানুভূতিৰ পৰা আঁতৰাই সুশৃংখল চিত্ৰকল্পৰ ফালে ঠেলি দিলে। ইয়াত আছিল নৱকান্ত বৰুৱা আৰু হেম বৰুৱা, আৰু সৰ্বোপৰি নীলমণি ফুকন, যাৰ ঘন প্ৰতীকবাদী সূৰ্য হেনো নামি আহে এই নদীয়েদি-এ জ্ঞানপীঠ জয় কৰিলে। সেই দুৰূহতাৰ কাষত থিয় হৈ আছিল হীৰেন ভট্টাচাৰ্য-ৰ স্বচ্ছ, প্ৰিয় গীতিকবিতা, যাৰ সেই চৰ পথাৰৰ মানুহ এক গোটেই জাতিয়ে মুখস্থ জানে। চাহ-বাগিচাৰ জগতৰ পৰা, সমীৰ তাঁতী-এ এক দীৰ্ঘদিন নিমাত হৈ থকা সম্প্ৰদায়ক অসমীয়া কবিতাৰ কেন্দ্ৰলৈ আনিলে।
পদ্যই যদি এক প্ৰজন্মৰ ভিতৰতেই নিজকে নৱীকৰণ কৰিলে, গদ্য বাঢ়ি উঠিল ভাষাটোৰ আটাইতকৈ বৃহৎ আধুনিক কৃতিত্বলৈ। বৰদলৈৰ আৰম্ভণিৰ পৰা উপন্যাস বাঢ়ি উঠিল ভাষাটোৰ মহান আধুনিক ৰূপলৈ। ই ভাৰতীয় কথাসাহিত্যৰ অগ্ৰশ্ৰেণীলৈ পৌঁছিল। বীৰেন্দ্ৰ কুমাৰ ভট্টাচাৰ্য-এ ভাৰত ছাড়ো আন্দোলনৰ উপন্যাস মৃত্যুঞ্জয়-ৰে অসমক ইয়াৰ প্ৰথম জ্ঞানপীঠ জয় কৰাই দিলে। কেইজনমান লেখকে মধ্য-শতিকাত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। এজন আছিল আশ্চৰ্যজনকভাৱে বহুপ্ৰসৱী ছৈয়দ আব্দুল মালিক, অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী-ৰ ৰচয়িতা। আন এজন আছিল সমালোচক-ঔপন্যাসিক হোমেন বৰগোহাঞি, যাৰ পিতা পুত্ৰ-এ সাহিত্য অকাডেমীৰ বঁটা জয় কৰিলে। তৃতীয়জন আছিল ঔপন্যাসিক আৰু চলচ্চিত্ৰকাৰ ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়া। ইন্দিৰা গোস্বামী-এ দাতাল হাতীৰ উঁয়ে খোৱা হাউদা-ৰে এই ৰূপটোক এক দ্বিতীয় জ্ঞানপীঠলৈ বহন কৰিলে। এই পৰম্পৰা চলি আছে ৰীতা চৌধুৰী-ৰ (মাকাম) আৰু চন্দনা গোস্বামী-ৰ ঐতিহাসিক উপন্যাসত, আৰু অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰী-ৰ নাগৰিক কথাসাহিত্যত। চুটিগল্পৰো নিজস্ব আধুনিক ওস্তাদ আছে। সৌৰভ কুমাৰ চলিহা-এ গোলাম-ৰ বিশ্বজনীন আধুনিকতাৰে এই ৰূপটোক ভাঙি মুকলি কৰিলে। মহিম বৰা-এ কথনিবাৰী ঘাট-ৰ পৰা এধানি মাহৰ হাঁহি-লৈকে ইয়াক গ্ৰাম্য জীৱনৰ এক সূক্ষ্ম যন্ত্ৰত পৰিণত কৰিলে। তিনিগৰাকী অসমীয়া লেখকে জ্ঞানপীঠ জয় কৰিছে: ভট্টাচাৰ্য, গোস্বামী আৰু ফুকন। এইটোৱেই হৈছে সাহিত্যই গাঁৱৰ নামঘৰৰ পৰা জাতীয় মঞ্চলৈ কিমান বাট অতিক্ৰম কৰিলে তাৰ পৰিমাপ।
নাটক, গীত আৰু পৰ্দা
অসমীয়া সাহিত্য কেতিয়াও পৃষ্ঠাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। নৱ-বৈষ্ণৱ অংকীয়া নাট আৰু বৰগীতে ভাষাটোক পাঁচশ বছৰীয়া এক মঞ্চ আৰু এক শাস্ত্ৰীয় সংগীত দিছিল, যিটো সত্ৰসমূহে বৰ্তমানলৈকে কঢ়িয়াই আনিছে। আধুনিক গীত পুনৰ গঢ়িলে তিনিগৰাকী ব্যক্তিয়ে। জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাই ৰচিলে তেওঁৰ জ্যোতি সংগীত। বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা-এ লোক আৰু জনজাতীয় উৎসৰ পৰা আহৰি ৰচিলে তেওঁৰ ৰাভা সংগীত। আৰু ভূপেন হাজৰিকা-এ ৰচিলে এনে গীত যিবোৰ লাখ লাখ মানুহৰ বাবে অসমীয়া হোৱাৰ প্ৰকৃত সুৰ হৈ পৰিল। ভাষাটোৱে পৰ্দালৈকো আগতীয়াকৈ ঠাই ল'লে। প্ৰথম অসমীয়া কাহিনীচিত্ৰ, জ্যোতিপ্ৰসাদৰ জয়মতী, নিৰ্মিত হৈছিল ১৯৩৫ চনত। ইয়াই আৰম্ভ কৰা গম্ভীৰ চলচ্চিত্ৰই ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াৰ সাতখন জাতীয় বঁটা জয় কৰা ছবিত এক শিল্পধৰ্মী উচ্চতালৈ পৌঁছিল, যাৰ কেইখনমান তেওঁৰ নিজৰ উপন্যাসৰ পৰাই আহৰি লোৱা। সেই জীৱন্ত পৰম্পৰা বন্ধ হোৱা নাই। অসমে জীয়াই ৰাখিছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰাণৱন্ত জনপ্ৰিয় নাট্যশালাৰ এটা, ভ্ৰাম্যমাণত, সেই মহান ভ্ৰাম্যমাণ তম্বু-নাট্যদল যিবোৰে খৰালি ঋতুৰ মাজেৰে গ্ৰামাঞ্চল ভ্ৰমণ কৰে। ই জীয়াই ৰাখিছে এক সমসাময়িক চলচ্চিত্ৰ যিয়ে জাতীয় স্বীকৃতি জয় কৰিয়েই আছে। আৰু ই জীয়াই ৰাখিছে এক জনপ্ৰিয় সংগীত, যিটো শেহতীয়া বছৰবোৰত জুবিন গাৰ্গ-এ কঢ়িয়াই আনিছে, ৰাজ্যখনৰ ওপৰত যাৰ ধৰি ৰখা শক্তিয়ে তেওঁৰ আগৰ ভূপেন হাজৰিকাৰ কথাকেই সোঁৱৰাই দিয়ে। ভাষা, সাহিত্য, গীত, মঞ্চ আৰু পৰ্দা ইয়াত এক অবিচ্ছিন্ন পৰম্পৰা, যি এতিয়াও গঢ় লৈ আছে।